દિગંબર અને શ્વેતાંબર: જૈન લગ્ન પહેલાં શું જાણવું
દિગંબર અને શ્વેતાંબર જૈન ધર્મની બે મુખ્ય પરંપરાઓ છે. બંને ચોવીસ તીર્થંકરોના ઉપદેશને અનુસરે છે, અને બંને અહિંસા, અનેકાંતવાદ અને અપરિગ્રહને જીવનના કેન્દ્રમાં રાખે છે. આ માર્ગદર્શિકા પ્રોફાઇલ મેળવતા અને સ્પષ્ટ, આદરપૂર્ણ ચિત્ર ઇચ્છતા પરિવારો માટે છે. તેમાં એક પરંપરાને બીજીથી ઊંચી ગણવામાં આવી નથી, અને અહીં વર્ણવ્યા કરતાં જુદા પરિવારો અને સમાજો જુદી રીતે પાળતા હોઈ શકે છે.
જૈન પરિવારો માટે મફત Android એપ, ધ જૈન રિલિજિયન તરફથી.
બંને પરંપરામાં સમાન શું છે
- તીર્થંકરોમાં શ્રદ્ધા, જેમાં ભગવાન મહાવીર છેલ્લા તીર્થંકર છે.
- નવકાર મંત્ર અને પાંચ વ્રત આચારનો આધાર.
- મજબૂત શાકાહારી નીતિ, અને ઘણા જીવોને હાનિ પહોંચાડતા ખોરાકથી દૂર રહેવું.
- મહાવીર જયંતી અને દિવાળી જેવા તહેવારો, અને ઉપવાસ-વ્રતોનું કૅલેન્ડર.
- સાધુ-સાધ્વીજી પ્રત્યે આદર અને સંઘનું મહત્ત્વ.
આ સમાનતાઓ ઘણી વાર એટલી મજબૂત હોય છે કે બે પરિવારો વચ્ચે સંવાદ સહેલો બને છે. તફાવતો વિશે વાત કરતી વખતે ઉતાવળ કરશો નહીં; પહેલાં સમજો કે સામેનો પરિવાર પોતાના ઘરમાં શું પાળે છે અને શા માટે.
તફાવત ક્યાં છે
તફાવત કેટલીક માન્યતાઓમાં, સાધુઓના જીવનની રીતમાં અને પૂજાના કેટલાક સ્વરૂપોમાં છે. મોટા ભાગે:
- દિગંબર સાધુઓ વસ્ત્ર ધારણ કરતા નથી; શ્વેતાંબર સાધુ-સાધ્વીજી શ્વેત વસ્ત્ર પહેરે છે.
- બંને પરંપરાઓના શાસ્ત્રો જુદા છે, અને પ્રાચીન આગમોના સચવાયેલા હોવા અંગે તેમના મત જુદા છે.
- કેટલાક માન્યતા-પ્રશ્નોમાં મતભેદ છે, જેમ કે સ્ત્રી આ જ જન્મમાં મોક્ષ મેળવી શકે કે નહીં; જુદી પરંપરાઓ તેનો જુદો ઉત્તર આપે છે.
- તીર્થંકરની પ્રતિમાઓ દિગંબર મંદિરોમાં સામાન્ય રીતે અલંકાર વિનાની હોય છે, અને શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક મંદિરોમાં ઘણી વાર અલંકૃત હોય છે.
- મુખ્ય વાર્ષિક પર્વનું નામ અને સમય જુદાં છે. શ્વેતાંબર પરિવારો પર્યુષણ પાળે છે, જેના પછી સામાન્ય રીતે સંવત્સરી આવે છે. દિગંબર પરિવારો દશલક્ષણ, દસ ધર્મોના દિવસો, પાળે છે, જે સામાન્ય રીતે તેના થોડા સમય પછી આવે છે. ચોક્કસ તારીખો દર વર્ષે બદલાય છે.
પેટા-સંપ્રદાય
દિગંબર
- બીસપંથ: મંદિરમાં પૂજા, એવી વિધિ-પરંપરા સાથે જેમાં ઐતિહાસિક રીતે ભટ્ટારકોનો સમાવેશ રહ્યો છે.
- તેરાપંથ (દિગંબર): મંદિરમાં પૂજા, જેમાં બીસપંથની પરંપરામાં વપરાતી કેટલીક સામગ્રી ટાળવામાં આવે છે.
- તારણપંથ: તારણ સ્વામી સાથે જોડાયેલી પરંપરા, જેમાં પૂજાનું કેન્દ્ર પ્રતિમાઓને બદલે શાસ્ત્રો છે.
- અન્ય પરંપરાઓ, જેમાં કાનજી સ્વામીના અનુયાયીઓ (કાનજી પંથ) પણ છે.
શ્વેતાંબર
- મૂર્તિપૂજક: મંદિરોમાં પ્રતિમાઓની પૂજા. ઘણા પરિવારો તપાગચ્છ કે ખરતરગચ્છ જેવા કોઈ ગચ્છને અનુસરે છે.
- સ્થાનકવાસી: પ્રતિમાની પૂજા કરતા નથી, અને પ્રાર્થના તથા સાધુઓને સાંભળવા સ્થાનકમાં એકઠા થાય છે.
- તેરાપંથી (શ્વેતાંબર): પ્રતિમાની પૂજા ન કરતી પરંપરા, જેનું નેતૃત્વ એક જ આચાર્ય કરે છે.
આ સરળ વર્ણનો છે. તમારા પરિવાર માટે કોઈ વિગત મહત્ત્વની હોય, તો તમારા ગુરુજી કે પંડિતજીને પૂછો.
એક જ નામ હેઠળ પણ જુદા ગામ, જુદા સંઘ અને જુદા ગુરુજીની પરંપરા પ્રમાણે રિવાજો થોડા બદલાઈ શકે છે. એટલે સામેના પરિવારને પૂછવામાં સંકોચ ન રાખો, અને જવાબને વિવેકથી સાંભળો.
ખાનપાન અને રોજિંદું ધર્મ-પાલન
બંને પરંપરા શાકાહારી છે, અને મોટા ભાગના ધર્મનિષ્ઠ પરિવારો જમીકંદ (ડુંગળી, લસણ, બટાકા જેવા કંદમૂળ) અને સૂર્યાસ્ત પછી ખાવાનું (ચોવિહાર) પણ ટાળે છે. આ કેટલી કડકાઈથી પળાય છે તે સંપ્રદાય કરતાં પરિવાર પ્રમાણે ઘણું વધારે બદલાય છે. રોજ મંદિરે જવું, સામાયિક કરવી, તિથિના ઉપવાસ કે પ્રતિક્રમણ કરવું જેવા આચાર પણ પરિવાર પ્રમાણે જુદા હોય છે. બે પ્રોફાઇલની સરખામણી કરો ત્યારે માત્ર "દિગંબર" કે "શ્વેતાંબર" નામ નહીં, પણ પરિવારે પસંદ કરેલી વિગતો જુઓ.
જુદા સંપ્રદાયમાં લગ્ન: પરિવારો સામાન્ય રીતે શું ચર્ચે છે
દિગંબર અને શ્વેતાંબર પરિવારો વચ્ચે, કે પેટા-સંપ્રદાયો વચ્ચે, લગ્નો થાય છે. કેટલાક પરિવારો તેને આવકારે છે અને કેટલાક પોતાની પરંપરામાં જ રહેવાનું પસંદ કરે છે. સામાન્ય રીતે આ મુદ્દા આવે છે:
- મંદિર અને પૂજા: યુગલ કયા મંદિરે જશે, અને ઘરમાં મૂર્તિપૂજા રહેશે કે નહીં.
- ભોજન અને રસોડું: ઘરમાં ચોવિહાર, જમીકંદના નિયમો અને બીજી મર્યાદાઓ એ જ રીતે પળાશે કે નહીં.
- તહેવારો અને ઉપવાસ: પર્યુષણ અને દશલક્ષણ કેવી રીતે પળાશે, અને પરિવાર કઈ તારીખો અનુસરે છે.
- બાળકોનું ધાર્મિક શિક્ષણ: બાળકો કઈ પરંપરામાં ઉછરશે, અને જન્મ, નામકરણ અને લગ્ન વખતે પરિવારો કઈ વિધિઓ ઇચ્છે છે.
- લગ્નવિધિ: પરિવારોના રિવાજ જુદા હોઈ શકે, અને કયા રિવાજ રાખવા તે વહેલાસર નક્કી કરવું મદદરૂપ થાય છે.
- વડીલોનો સાથ: માતા-પિતા અને દાદા-દાદી સાથેની પ્રામાણિક વાતચીત ઘણી વાર નામ કરતાં વધારે મહત્ત્વની હોય છે.
વિચારવા જેવા પ્રશ્નોની ટૂંકી યાદી લગ્ન પહેલાંના પ્રશ્નો માં છે.
સારી વાત એ છે કે જે પરિવારો આ મુદ્દાઓ લગ્ન પહેલાં ખુલ્લા મનથી ચર્ચે છે, તેમને પછી ગેરસમજ ઓછી થાય છે. યુવાન વર-કન્યાને પણ આ વાતચીતમાં સામેલ કરો, કારણ કે રોજિંદા જીવનમાં આ નિર્ણયો સૌથી વધુ તેમને જ સ્પર્શશે.
શોધતી વખતે સંપ્રદાયની પસંદગી
પ્રોફાઇલમાં તમે તમારો સંપ્રદાય અને પેટા-સંપ્રદાય જણાવી શકો છો, અને બીજા માટે ખુલ્લા છો કે નહીં તે પણ. આ બાબતે પ્રામાણિક રહેવાથી બધાનો સમય બચે છે. તમે ખુલ્લા હો, તો ક્ષેત્ર ખાલી છોડવાને બદલે લખો કે તમારા માટે શું અનિવાર્ય છે (દા.ત. શાકાહારી ઘર અને ચોવિહાર). બાકીના ચેકલિસ્ટ માટે જૈન સગપણ ચેકલિસ્ટ જુઓ.
સંપ્રદાય પ્રમાણે સગપણ શોધો
જૈન મેટ્રિમોનીમાં તમે દિગંબર અને શ્વેતાંબર પ્રોફાઇલ પેટા-સંપ્રદાય, આહાર અને ધર્મ-પાલનની કક્ષા પ્રમાણે શોધી શકો છો. વધુ માટે જૈન મેટ્રિમોની જુઓ.
આ માર્ગદર્શિકામાં ધાર્મિક, જ્યોતિષ અને કાયદાકીય મુદ્દા સૂચક અને સામાન્ય છે. કૃપા કરીને તમારા ગુરુજી કે પંડિતજીની, અને કાયદા કે ઇમિગ્રેશનના પ્રશ્નો માટે લાયક સલાહકારની સલાહ લો.